مكتب اسلام - ش 3 ، خرداد 1376

سیری كوتاه در بازشناسی منابع تاریخ اسلام ( 3 )

آیا تاریخ با همه عوامل و انگیزه‌های تحریف حجت است ؟

دكتر علی اكبر حسنی

حجیت تاریخ

در اینكه تاریخ حجت است و می‌تواند سند باشد یا نه و اعتبار دارد یا ندارد ؟ مطالب مختلفی در گوشه و كنار آمده است .

برخی معتقدند كه تاریخ یك مشت مطالب فرمایشی است و چیزی جز ثنا و ستایش حكام و یا نكوهش عیب‌جوئی و مذمت عوامل مخالف و اقوام نیست . بنابراین نه اعتبار دارد و نه سند و حجت است . و مطالبی دیگر نیز گفته شده است ولی بدون تردید نمی‌توان هر نقل و هر نوشته تاریخی را بدون چون و چرا پذیرفت و همه را حجت دانسته و پذیرفت . همانگونه كه نمی‌توان تمامی مطالب تاریخی را مردود و بی‌اعتبار دانست . زیرا همانگونه كه انگیزه‌های زیادی در تحریف حقائق وجود دارد ، همچنان حقائق بسیاری هم در لابلای متون تاریخی ثبت شده است كه واقعیت دارد . « جرج كلارك » معتقد است كه :

« هر چند نمی‌توان تاریخ و نقل راویان حتی موثّق را به طور كامل ( و در بست ) پذیرفت ، ولی تاریخ یك سلسله حقائقی دارد كه همانند نوعی بدیهیات در علوم دیگر است كه می‌تواند مورد تحلیل قرار گیرد .

و نیز محقق در مسائل تاریخی با نوعی اجتهاد می‌تواند صحت و سقم برخی از نقلها را

40

به علاوه در كنار عوامل سودجو و متعصّب و وابسته ، عناصر بی‌طرف و حق‌طلب و حقیقت‌جو یافت می‌شود ، حقائق را می‌نگارند و وقایع را به عنوان ثبت در تاریخ می‌نویسند نه به خاطر خوشایند برخی یا به عنوان قلم بمزد و امثال آن .

بنابراین اینگونه مطالب موجب وثوق و اطمینان است و می‌تواند با شناخت بیشتر و بهتر آن عوامل به حجیت و سندیت تاریخ اعتبار ببخشد . و حجتی برای پژوهشگر تاریخ است ⁽²⁾

افزون بر این شیعه در این مسیر برای رسیدن به مسائل تاریخ اسلام راه مؤثرتر و موفق‌تری دارد و آن وجود روایات اهل بیت و امامان معصوم علیهم‌السلام و رابطه آنان با آغاز حدیث و تاریخ همراه بود و خود پیش‌كسوت در این مسائل بوده و بسان قرآن و پیامبر به سنت تاریخ و نگارش آن و حدیث اهمیت داده و مانند دیگران هرگز طرفدار منع تدوین حدیث و تاریخ كه متأسفانه از طرف خلفاء مطرح و اجراء شد ، نبوده و حلقه مفقوده در سلسله سند تاریخ ندارد . و از دست‌یابی به سنت صحیح پیامبر صلی‌الله‌علیه‌واله و تاریخ اسلام محروم نیست .

به خلاف اهل سنت كه بیشتر به خاطر منع خلفاء از تدوین و نگارش حدیث و تاریخ از دستیابی به تاریخ و سیره صحیح صدر اسلام به گونه ، مقطوع و محروم بوده‌اند برای نمونه اشاره اجمالی به علل و انگیزه تحریف در نگارش تاریخ اسلام می‌پردازیم :

1 - منع تدوین احادیث

متأسفانه به عللی خلفا از نوشتن حدیث و تاریخ اسلام جلوگیری می‌كردند . این منع از زمان ابوبكر آغاز شد ⁽³⁾و در زمان عمر به شدت دنبال گردید و در زمان عثمان نیز به اوج خود رسید ⁽⁴⁾

41

ابوبكر صحابه را جمع كرد و گفت :

« لا تحدّثوا عن رسول‌الله صلی‌الله‌علیه‌واله شیئاً ...»

عایشه می‌افزاید كه پدرم پانصد حدیث از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌واله نوشته بود مرا به حضور طلبید و گفت : می‌ترسم بمیرم و آنها نزدم باشد آنها را نزد من بیاور . آوردم و تمامی آنها را سوزانید و عمر نیز دستور نابودی و سوزاندن حدیث را صادر كرد .

بخشنامه عمربن خطاب در این باره چنین بود :

« من كان عنده شیئاً ( من الحدیث ) فلیمحه ( یا ) فلیحرقه ⁽⁵⁾كه این كار خود عامل مهمی در منع تدوین حدیث و آثار پیامبر صلی‌الله‌علیه‌واله بود . هر چند در زمان خلافت علی علیه‌السلام این منع برداشته شد ولی در زمان معاویه مجدداً از نقل و تدوین حدیث جلوگیری به عمل آمد ⁽⁶⁾این ممنوعیت تا زمان عمربن عبدالعزیز ( 99 – 101 هـ ق ) ادامه داشت و با اینكه او بخشنامه كرد كه حدیث را بنویسند ولی شروع رسمی آن آغاز نشد و مدتی به طول انجامید . غزالی شروع تدوین و جمع‌آوری احادیث را از سال 120 هجری می‌داند ، زمانی كه هیچ كس از صحابه و تابعین باقی نمانده بود ⁽⁷⁾ابن حجر در مقدمه « فتح الباری فی شرح صحیح البخاری » می‌نویسد :

« در عصری كه از صحابه و تابعین كسی باقی نمانده بود ، تدوین رسمی احادیث آغاز شد » وی علت اصلی این تأخیر را نهی عمر از تدوین حدیث می‌داند ⁽⁸⁾

ابن خلدون در مقدمه تاریخش شروع تدوین حدیث را نه در زمان صحابه رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌واله بلكه در زمان تابعین می‌داند ⁽⁹⁾و صاحب ابجدالعلوم آغاز تدوین را پس از دوران صحابه و حتی بعد از تابعین می‌داند و غزالی آن را بعد از سال 120 هجری می‌داند ⁽¹⁰⁾

ابن حجر عسقلانی می‌نویسد :

« در عصر صحابه و تابعین ، سنت و حدیث به صورت مدوّن و مرتّب نبوده است ».

42

وی علت تأخیر در تدوین را ، نهی عمر می‌داند كه بیشتر متوجه صحابه و تابعین بوده است . ذهبی تدوین رسمی را در سال 145 هجری می‌داند ⁽¹¹⁾

متن نامه عمربن عبدالعزیز از شام به ابوبكربن محمدبن حزم قاضی مدینه چنین است : « انظروا حدیث رسول‌الله فاكتبوه فانی خفت دروس العلم و ذهاب اهله ⁽¹²⁾به احادیث پیامبر بنگرید سپس آنها را بنویسید ، زیرا می‌ترسم علم كهنه و خاموش شود و اهل حدیث نیز نابود شوند .

همچنین بخاری می‌نویسد كه وی این نامه را از شام به ابوبكربن محمدبن عمروبن حزم ، عالم و قاضی مدینه نوشت ⁽¹³⁾و برخی معتقدند كه ابن شهاب زهری اولین كسی است كه اقدام به تدوین علوم نموده است ⁽¹⁴⁾

علت این تأخیر همانطوری كه قبلاً اشاره شد ، منع ابوبكر و عمر بوده است ⁽¹⁵⁾

ولی عثمان نیز به آن اصرار می‌ورزیدند . عمر نه فقط تدوین حدیث را منع كرد ، بلكه از نقل آن هم جلوگیری می‌نمود . از بارها می‌گفت : « اقلوا الروایه عن رسول‌الله صلی‌الله‌علیه‌واله ⁽¹⁶⁾

او مردم را به دلیل نقل حدیث تازیانه می‌زد و حتی به زندان می‌افكند . او روزی به ابن‌مسعود ، ابوذر غفاری ، و ابی‌درداء كه از شخصیتهای معروف آن زمان بودند ، گفت كه این حدیثها چیست كه از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌واله نقل می‌كنید . سپس هر سه آنها را زندانی كرد ⁽¹⁷⁾

برخی از مورخان به جای ابوذر ، ابن‌مسعود انصاری را نام برده‌اند ⁽¹⁸⁾

متقی هندی در كنز العمّال از قول عمر نقل می‌كند : « ان من كتب حدیثاً فلیحرقه ⁽¹⁹⁾هر كس حدیث نوشته است پس آن را بسوزاند .

43

او به تمام شهرها نوشت : « من كان عنده شئ من الحدیث ( منها ) فلیمحه ⁽²⁰⁾

قرظه‌بن كعب ، یكی از صحابه ، می‌گوید عمر ما را به سوی عراق فرستاد و تا حرار ما را بدرقه كرد . سپس گفت : « می‌دانید كه چرا شما را بدرقه كردم » گفتیم : « لابد برای احترام ما ...» گفت : « گذشته از آن می‌خواستم مطلبی را به شما توصیه كنم تا به سبب آن بدرقه هیچ‌گاه آن را فراموش نكنید » سپس گفت : « شما به منطقه‌ای می‌روید كه مردم آنجا با تلاوت قرآن مأنوسند و فضای مساجدشان هميشه آكنده از تلاوت قرآن است . پس به شما توصیه می‌كنم كه آنان را به حال خود بگذارید و مردم را با احادیث مشغول نسازید . از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌واله كمتر حدیث نقل كنید و من نیز در این كار با شما همكاری خواهم كرد .»

او می‌گوید : وقتی كه وارد عراق شدیم مردم از ما خواستند برایشان حدیث نقل كنیم . ما به آنان گفتیم كه خلیفه ما را از نقل حدیث بازداشته است ⁽²¹⁾

مسلمانان به علت ترس از عمر جرأت نقل حدیث نداشتند . ابوهریره می‌گوید : احادیثی كه برای شما نقل كردم اگر در زمان عمر نقل می‌كردم مرا تازیانه می‌زدند ⁽²²⁾

شعبی می‌گوید : یك سال با پسر عمر همنشین شدم برای نمونه حتی یك حدیث از وی نشنیدم . ⁽²³⁾

سائدبن یزید می‌گوید : از مدینه تا مكه با سعدبن مالك همسفر بودم و در طول سفر حتی یك حدیث از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌واله نقل نكرد ⁽²⁴⁾

عبدالله‌بن عمروبن عاص كه به امر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌واله احادیث را جمع‌آوری كرده و كتابی از احادیث پیامبر صلی‌الله‌علیه‌واله نوشته بود ، به دستور عمر آن كتاب را چنان پنهان كرد كه حتی نامی از آن در كتابهای احادیث باقی نمانده است ⁽²⁵⁾نه فقط از كتاب عبدالله‌ابن عمرو ، بلكه از كتابهای سایر

44

عبدالله‌بن عمرو از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌واله نقل می‌كند كه آن حضرت به من فرمود : « انی لا اقول الا حقاً و اشار الی شفتیه و قال لا یخرج من بینهما الا حق اكتب ⁽²⁷⁾ای فرزند عمرو من چیزی جز حق نمی‌گویم و از میان دو لب من چیزی جز حق خارج نمی‌شود پس آنچه می‌گویم ، بنویس .

همچنین عثمان در بالای منبر می‌گوید :

« كسی نباید حدیثی را كه در زمان ابوبكر و عمر شنیده نشده است ، روایت كند ⁽²⁸⁾

توجیه ابوبكر و عمر برای منع

ابوبكر و عمر توجیه ظاهر پسندی دارند و می‌گفتند :

« امتهای پیشین اقوال پیامبران را می‌نوشتند و این اقوال با سخنان خداوند و وحی آمیخته می‌شد ، پس احادیث را ننویسید تا با كلام خداوند و قرآن اشتباه و آمیخته نشوند ».

این توجیه به دلائلی مخدوش است و حدیث هیچ‌گاه با قرآن اشتباه نمی‌شد زیرا :

1 - قرآن به وسیله كاتبان وحی نوشته می‌شد و تعداد كتّاب وحی ، هم در منابع شیعه و هم در منابع اهل سنت كاملاً مشخص است و یك نسخه مكتوب محفوظ بود .

2 - قرآن برای پاره‌ای از كارها از جمله دین ⁽²⁹⁾و سنت و علم ، دستور نوشتن داده است . مانند « قیدوا العلم بالكتابه » به علاوه قرآن همواره نعمت نوشتن و قلم را گوشزد می‌كند . « الذی علّم بالقلم ».

3 - در هیچ منبعی مستند از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌واله نوشتن نقل حدیث را منع نكرده است . و اگر چنین خطری را احساس می‌كرد به طور حتم آن را نهی می‌كرد .

همچنین پیامبر صلی‌الله‌علیه‌واله از عمر دوراندیش‌تر و آگاه‌تر و سیاستمدارتر بوده است و روایات

45

4 - تأكید پیامبر صلی‌الله‌علیه‌واله برای حفظ قرآن و ثواب حفظ آن و با ارزش دادن به حافظان قرآن و اولویت آنان در مشاغل و مناصب ، سبب حفظ قرآن در میان توده‌ها بود . بنابراین هرگز خطر اختلاط در پیش نبود تا با منع عمر از آن مصون بماند .

5 - خود پیامبر صلی‌الله‌علیه‌واله احادیث و مطالبی املا كرده است و برخی از افراد مانند سلمان و علی‌بن ابیطالب علیه‌السلام و دیگران آنها را نوشته‌اند .

6 - روایت عبدالله‌ابن عمرو كه در مستدرك حاكم ج 1 ، ص 104 نقل شده است ، حاكی از اهمیت دادن پیامبر صلی‌الله‌علیه‌واله به نوشتن حدیث و سخنان او مى‌باشد .

7 - نورانیت قرآن به حدی است كه حتی میان احادیث نیز خود را نشان می‌دهد و به طور كامل مشخص می‌باشد . آیات استشهاد شده در نهج‌البلاغه كه بالاترین كلام بشر است و نهج‌الفصاحه و صحیفه سجادیه كاملاً بر صاحب‌نظران عرب و حتی صاحب نظران غیر عرب واضح و آشكار است .

8 - اهل بیت علیهم‌السلام دارای كتابها و صحیفه‌هائی هستند كه برخی به املاء رسول الله صلی‌الله‌علیه‌واله و برخی به خط علی علیه‌السلام می‌باشند . علت واقعی این منع را باید در فراموش شدن تدریجی نصوص ، دالّ بر امامت و رهبری توسط مردم و محو تاریخی آن جست تا هر روزه به آن نصوص و برتری علی و نصب آن حضرت به خلافت و سفارش عدم جدائی قرآن و عترت توسط پیامبر مطرح نشود و به تدریج فراموش گردد .

قابل توجه

لغو منع حدیث توسط عمربن عبدالعزیز هم بی‌علت و جهت نیست و جنبه سیاسی مهم دارد و در واقع خدمتی بود به بنی‌امیه و جاعلان حدیث زیرا :

1 - جامعه اسلامی و توده مردم مسلمان در زمان امویان به كلی از فضائل علی علیه‌السلام و اهل بیت بیگانه شده بودند .

2 - روایات بسیاری علیه اهل بیت و بنی‌هاشم به ویژه علی علیه‌السلام جعل شده بود ...

3 - روایات و احادیث بیش از حد لزوم به نفع خلفا ، حتی در فضائل خلفای منسوب به

46

4 - همین روایات جعلی لازم بود به عنوان سنت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌واله ثبت شود ⁽³¹⁾

5 - نیاز خلفا و دربار اموی به آگاهی از مسائلی كه در صدر اسلام گذشته بود .

6 - لغو منع و برداشتن سبّ علی علیه‌السلام سبب شد تا بتوانند شورشهائی كه علیه بنی‌امیه و بنی‌مروان شكل گرفته بود و بیشتر هم به نفع اهل بیت علیهم‌السلام بوده ، سركوب كنند و این دستورها به منزله دریچه بخار ، برای جلب رضایت مخالفان و فرو‌نشاندن شورشها بود .

ادامه دارد

47

پا ‏ نوشت ‏ ها :

1- اماچكار، كارM.H كتاب تاریخ چیست ترجمۀ كامشاد، ص 8.اول صفحه

2- دكتر زرین كوب، تاریخ در ترازو ص 137136.اول صفحه

3- سنن دارمی، ج1، ص73سنن ابن ماجه، ج1، ص 12طبقات ابن سعد، ج6، ص 7مستدرك حاكم، ج1، ص 10الفرقه السلفیه و تطوراتها فی التاریخ از آیه‌الله سید مهدی روحانی.اول صفحه

4- السنه قبل التدوین، ص 98.اول صفحه

5- اضواء علی السنه المحمدیه، محمود ابوربه، ص 4955جامع بیان العلم، ج1، ص77تذكره الحفاظ، ج1، ص5تفسیر المنار، ج19، ص511خطیب بغدادی در تقیید العلم ص 49 و 59المصنف، ج1، ص325طبری، ج5، ص 19شرح حدیدی، ج3، ص120.اول صفحه

6- تذكره الحفاظ، ج1، ص7ذهبی به نقل از السنه قبل التدوین، محمد عجاج الخطیب.اول صفحه

7- احیاء العلوم، ج1، ص79.اول صفحه

8- مقدمه فتح الباری، ج1.اول صفحه

9- مقدمة ابن خلدون، ص680اول صفحه

10- احیاء العلوم، ج1، ص 79اضواء علی السنه المحمدیه، ص 263.اول صفحه

11- تذكره الحفاظ، النجوم الزاهره، ج1، ص351.اول صفحه

12- السنه قبل التدوین، از محمد عجاج الخطیب، ص 329.اول صفحه

13- صحیح بخاری، ج1، كتاب العلم و فجرالاسلام، ص 221، علوم الحدیث و مصطلحهه، ص 37 و38.اول صفحه

14- جامع بیان العلم، ج1، ص 88 و 91 وج2، ص 34.اول صفحه

15- ركبه الفرقه السلفیه و تطوراتها فی التاریخ از آیه‌الله سید مهدی روحانی و مقدمة مرآه‌العقول ج1، ص 32.اول صفحه

16- اضواء الی السنه المحمدیه، ص 55حیاه الطبی، ج3، ص 258البدایه و النهایه، ج8، ص 107.اول صفحه

17- به نقل از البدایه و النهایه، ج8، ص 108مستدرك حاكم، ج1، ص11.اول صفحه

18- مجمع الزوائد، ج1، ص149طبقات الكبری، ج6، ص 7جامع بیان العلم، ج2، ص 120فجر الاسلام، ص 210و مقدمة مرآه العقول علامۀ عسكری، ص 30 و 31.اول صفحه

19- الشیعه و فنون الاسلام تألیف سید حسن صدر، السنه قبل التدوین، ص 98اضواء علی السنه المحمدیه، ص 47چاپ دارالمعارف مصر.اول صفحه

20- ركبه جامع بیان العلم، قرطبی، ج1، ص 77 و تقیید العلم ، ص 53، 59 و 49.اول صفحه

21- سنن ابن ماجه، ج1، ص 11مستدرك حاكم، ج1، ص 104طبقات ابن سعد، ج6، ص 17ابوربه در اضواء علی السنه المحمدیه ص 55 و پاورقی 49 ژ علوم الحدیث و مصطلحهه تألیف دكتر صبحی صالح، ص 31 و فجرالاسلام، ص 221.اول صفحه

22- الغدیر، ج6، ص 277.اول صفحه

23- سنن ابن ماجه، ج1، ص 11.اول صفحه

24- همان مأخذ، ص 12 و اضواء علی السنه المحمدیه، ص 55 به نقل از ابن كثیر در البدایه و النهایه، ج8، ص 108.اول صفحه

25- ترتیب المسند، ج2، ص179مستدرك حاكم، ج1، ص 104 و تدریب الراوی، سیوطی، ج2، ص 62عبدالله بن عمر نوشته‌اند.اول صفحه

26- همان مأخذ و بر عكس، دست علمای مسیحی و یهودی به ظاهر مسلمان شده را مثل تمیم داری، كعب الأحبار در جعل و نقل قصص و افسانه از تورات باز گذاشتند عمر به كعب الأحبار اجازه داد پیش از خطبۀ جمعه قصه و ..بگوید، و عثمان برای او این كار در هفته دو روز قرار داد در حالی كه علی علیه‌السلام و..باب علم النبی و..نباید حدیث نقل كنند...! اول صفحه

27- مستدرك حاكم، ج1، ص 104.اول صفحه

28- مقدمة مرآه العقول، ج1، ص 432 و علم حدیث استاد قربانی.اول صفحه

29- یا ایها الذین آمنوا اذا تداینتم بدین الی اجل مسمی فاكتبوه...(بقره، آیه 282) دربارۀ نوشتن قرض.اول صفحه

30- روایات غیر موثق و غیر مستندی در این زمینه از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌واله نقل كرده‌اند كه ظاهراً پس از منع تدوین حدیث به پیامبر صلی‌الله‌علیه‌واله نسبت داده شده استكنزالعمال ج1، ص199 و 200 – اضواء علی السنه المحمدیه، ص48.اول صفحه

31- كثرت جعل حدیث به حدی بود كه علامۀ امینی (ره) فقط از چهل و سه راوی، 408684 حدیث جعلی نقل كرده است كه برخی تا صد هزار حدیث جعل كرده بودندبه همین دلیل می‌نویسند: ابو داود در سنن خود از پانصد هزار حدیث 4800 حدیث.؛ بخاری در صحیح خویش از ششصد هزار حدیث، 2761 حدیث؛ مسلم در صحیح خویش از سیصد و پنجاه هزار حدیث، 40000 حدیث را نوشته است. احمد حنبل در مسند از هفتصد و پنجاه هزار حدیث؛ 30000 حدیث احمدبن فرات از یك میلیون و پانصد هزار حدیث، 30000 حدیث در صحاح و سنن نقل كرده‌اند در ضمن خود اینها نیز به دور از جعلیات و روایات غیر صحیح نمی‌باشد. یحیی‌بن معین (متوفای 233 هـ) یكی از روایات معروف اهل سنت را نقل می‌كند: «از جاعلان به قدری كتاب وحدیث نوشته شده بود كه با آنها تنور را داغ می‌كردیم و نان می‌پختیم» (به الغدیر ج5، عربی، ص 291 و الغدیر، ج10، فارسی و 150 صحابه دروغین و اضواء علی السنه المحمدیه مراجعه شود). محمود ابوریه در كتاب اضواء علی السنه المحمدیه می‌نویسد كه ابوهریره كه بیش از یك سال و نه ماه افتخار مصاحبت با پیامبر صلی‌الله‌علیه‌واله را داشت، دو بار توسط عمر به دلیل نقل و جعل حدیث تازیانه خورد و علی علیه‌السلام او را دروغ‌ترین مردم نسبت به رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌واله می‌دانستدر همین صحاح و مسندها 5374 حدیث از او نقل كرده‌اند حال آنكه از علی علیه‌السلام كه همواره با پیامبر صلی‌الله‌علیه‌واله بود، و هیچ یك از صحابه در علم به پای او نمی‌رسیدند در صحیح بخاری فقط 346 حدیث از او نقل شده است (به ابوهریره بازرگان حدیث و علم حدیث، جناب آقای استاد قربانی مراجعه شود). مرحوم شرف‌الدین در فصل 12، فصول المهمه می‌نویسد كه بخاری از عكرمه، (یكی از اباضیه و از سبّ كنندگان علی علیه‌السلام) آن قدر حدیث نقل كرده است كه می‌توان گفت از همۀ اهل سنت و اهل بیت و امامان معصوم علیهم‌السلام آن قدر نقل نشده استو ذهبی در میزان الإعتدال ج3، ص95 عكرمه را از اباضیه و خوارج می‌داند از عایشه كه می‌گفت پانصد حدیثی را كه از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌واله نزد پدرم بود، نابود كردیم بیش از دو هزار حدیث نقل كرده است و از انس‌بن مالك كه حدود ده سال در خدمت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌واله بود و در سال 92 یا 93 وفات كرد 2286 حدیث و از عبدالله عمر 2630 حدیث نقل شده است (به استیعاب ص 40شرح حال انس، اسدالغابه، ج1، ص 127الإصابه، ص 227 و نقش عایشه در تاریخ، ج1، ص 33 مراجعه شود).اول صفحه